Juan Luis Casas
Non
sei cal foi a causa, se é que houbo unha soa, nin os razoamentos a
que deu lugar, pero o certo é que hoxe en día, cando se escoita
a palabra química soe ser con ton de desprezo ou reparo, para rebaixar
unha valoración sobre algo que a priori causara unha positiva
impresión. Esta mala prensa da palabra resulta sorprendente pois as
reaccións químicas son o sustento da nosa existencia e do que nos
rodea, máis aínda, e coido que non esaxero, explican o noso
comportamento e o dos nosos devanceiros, a nosa historia, as nosas
relacións e cultura dun xeito que tamén nos volve a sorprender
cando reflexionamos sobre a cuestión.
Un bo
exemplo podemos atopalo na historia da metalurxia do ouro, un
elemento químico relativamente escaso, o 75 en orde de abundancia na
cortiza terrestre dentro duns 90 que podemos atopar na natureza.
Ímonos fixar na súa estrutura electrónica, un término tan químico
como que é, o seu estudo, a forma como se distribúen e
interaccionan os electróns, o obxecto dunha das ciencias
fundamentais, por moito que se queira tallar en multitude de
disciplinas, ó que se dedican os químicos.
Cada
clase de átomo, cada elemento químico, ten a súa estrutura
electrónica peculiar que lle confire o seu característico
comportamento químico e tamén moitas propiedades físicas. De todas
elas, ímonos fixar nunhas poucas determinadas polos 79 electróns
dos átomos de ouro (Au).
A
primeira, por máis evidente, é a súa reactividade, mellor dito a
súa baixa reactividade, a súa nobreza, a pouca agresividade, que
contrasta coa que historicamente exhibiron os homes por posuílo.
Por
culpa desa nobreza, como non reacciona con case que nada, por iso
recorreuse a il para usalo en próteses nun medio tan agresivo como o
noso corpo comezando por unha parte tan “delicada” como a boca,
na natureza aparece moi excepcionalmente formando compostos químicos
co teluro. Principalmente, que non frecuentemente, se atopa de xeito
máis ou menos puro, ofrecéndose directamente sen necesidade de
deseñar elaborados procesos metalúrxicos para o seu beneficio.
Inicialmente
en vetas, poderíamos dicir que finamente entreverao, incluídas en
rochas con minerais de cuarzo ou piritas, como en A Toca, O Torubio,
O Covallón, etc. Estamos a falar de xacementos primarios.
A
meteorización e a erosión da rocha orixinal, que a fraccionan en
partículas máis pequenas supón que ese ouro pode ser “liberado”
cara as zonas de sedimentación e aquí entra a xogar un segundo
factor determinado pola estrutura electrónica, a densidade. Estamos
falando dun dos elementos máis densos, podemos visualizar ben a súa
magnitude se pensamos que unha botella de dous litros, como as das
bebidas chamadas refrescantes, chea de ouro, estaría roldando os
40Kg, un peso que moitos, dende logo eu si, xa terían problemas para
levantar.
Esta
elevadísima densidade favorece a sedimentación do ouro con
preferencia ós outros compoñentes das rochas orixinais,
reconcentrase nas zonas de depósito, e ademais nestes procesos
purifícase, xa que os outros metais que o soen impurificar, cobre,
prata, ou platino, este último máis denso e escaso, tamén son máis
reactivos, polo que se poden ir transformando e separando neste
proceso de liberación.
Esas
zonas onde o longo de séculos, miles, millóns de anos o ouro foi
depositando preferentemente constitúen os denominados xacementos
secundarios como os de A Cubela, Margaride, Quiroga ou o meandro
entre Espandariz e Nocedo.
Como
nas nosas latitudes a auga, habitualmente líquida, é o principal
axente de trasporte e segregación de materiais, resulta fácil ver
que o ouro se siga transportando e sedimentando no leito dos río das
bacías que conteñen material aurífero o que se aproveitou nos
xacementos de batea.
A
terceira e cuarta características definidas pola capa de electróns
deste elemento son o seu escintilante brillo metálico e a súa
orixinal cor amarela.
Se
pensamos nunha sustancia brillante, amarela, que aparece e permanece
tal e como a acabamos de describir na natureza e en lugares
accesibles, non nos pode estrañar que pronto chamara a atención do
home e xa fora utilizado hai 8.000 anos en Mesopotamia.
Nas
nosas terras asociamos moito a histórica metalurxia deste metal con
Roma. Naturalmente o ouro foi importante para os romanos e unha das
principais razóns de que chegaran a establecer asentamentos nas
ribeiras do río máis importante de Galiza, entrando polos límites
do Bierzo ata o Atlántico, sería a constatación de que só con
“rascar” a terra poderíase extraer o prezado metal. O Imperio
romano foi asumindo prácticas e coñecementos doutras culturas,
melloradas nalgúns casos, e contrastando innovacións noutros.
Mais
en síntese eles imitaron todo o que puideron os procesos naturais,
pero forzándoos e acelerándoos dentro dos límites que a propia
natureza, a química, lles impuña en cada explotación.
Repito
que a auga é o principal axente erosivo, transporte e segregación
nas nosas latitudes. Pois, si se necesitaba auga en grandes cantidades
para iniciar
e acelerar a “erosión”, disgregación, dos xacementos,
primarios e secundarios, habería que por a traballar a enxeñería
romana e todas aquelas mans que foran necesarias, a recompensa
superaría con creces a inversión, para levar a auga á mesma
explotación mineira.
Se
coñecían que o outro transportado dos xacementos primarios se
acumulou naquelas zonas onde a forza da auga diminuía, moi evidente
na cara cóncava dos meandros e cambios de dirección dos cursos de
auga, como na Cubela ou Castro de Abaixo, e tamén nas augas
encoradas, entón disporíanse secuencialmente, canles coa
inclinación suficiente para que a forza da auga mobilizara o
material disgregado, as veces tras forzar mecanicamente a redución
do tamaño de partícula, alternando con estanques ou calquera outro
dispositivo para reducir a velocidade da auga, reducir a súa
capacidade de arrastre, e depositar e concentrar o rei dos metais.
Logo
tamén se aproveitaría outra propiedade determinada pola estrutura
electrónica para completar a separación e facilitar a xestión do
propio metal, os seu punto de fusión relativamente baixo, 1064ºC,
máis baixo que a maioría dos silicatos dos que o queremos separar,
e non difícil de acadar.
O seu número de electróns tamén é axeitado
para que se disolva ben en azougue (mercurio), método que é moi probable que
a metalurxia romana chegara a pór en práctica, xa que obtiñan este
outro curioso metal a partir da súa mena (mineral
do que se pode extraer o ouro); penoso e
perigoso método de concentración do ouro que logo recuperarían por
destilación do metal líquido. Este proceso chegou ata a actualidade
con moi poucas variacións aínda que perdendo terreo fronte a outro
método do que estamos a escoitando falar moito nos últimos meses, o
que se pretende aplicar en Corcoesto, o tratamento do material
aurífero en atmosfera oxidante con cianuro sódico, en cantidade
algo maior que unhas pingas no café. Un método certamente máis
doado, o do cianuro, de controlar que o do azougue pero ¿haberá
capacidade para que ese control sexa eficaz?, ¿haberá suficiente
vontade para facelo eficaz?. Iso sen contar co risco de mobilizar o
arsénico que se atopa nas arsenopiritas.
En
definitiva, todos estes comentarios para volver ó principio. Temos
asimilado que as febres do ouro, non só as dos últimos séculos
marcaron relacións laborais, por identificalas dalgún xeito,
sociais, de poder, económicas, ata a organización do territorio e
os seus que se propagaron ó longo da historia ata os nosos días, e
todo isto se explica pola estrutura electrónica do átomo de
ouro...., e de que os homes somos como somos. O ouro só é culpable
de ter 79 electróns e de comportarse como lle corresponde.
.JPG)
